Pitru Paksha 2024 : मृत्यूनंतर आत्मा कुठे जातो? त्याचे काय होते? जाणून घ्या गरुडपुराणातील महत्त्वाच्या गोष्टी

गरुड पुराणानुसार गरुड देव भगवान विष्णुंना आत्म्याच्या प्रवासाबद्दल विचारतात. भगवान विष्णु म्हणतात की, मृत्यूनंतर आत्म्याचा यमलोकाकडे जाण्याचा मार्ग हा अतिशय त्रासदायक असतो. या ठिकाणी अन्नपाण्याची सोय नाही. याशिवाय प्रलयकाळाप्रमाणे सूर्य तेवत असतो. त्या मार्गावरुन जाणाऱ्या पापी माणसाला कधी गार वाऱ्याचा, कधी काटेरी आणि विषारी सांपाचा तर कधी विंचू आणि आगीत जाळतात.

आत्मा या सर्व गोष्टींमधून मार्गक्रमण करुन दोन हजार लांब आणि रुंद अशा भयंकर असिपत्रवनापर्यंत पोहोचतो. जंगलात अनेक प्रकारच्या संकटातून जात असलेला आत्मा कुठेतरी नरकाच्या गडद खड्ड्यात किंवा कुठेतरी धोकादायक डोंगरावर पडतो. अशाप्रकारे आत्म्याचा प्रवास सुरु राहातो. आत्म्याच्या यमलोकापर्यंतचा प्रवास १३ महिने असतो. जिथे आत्मा वेगवेगळ्या शहरांमधून जातो. पहिल्या महिन्यात यमदूत आत्म्याला पाशात बांधून खेचतो. पहिले नगर सौरीपूरला जातो. जंगम नावाचा राजा सौरीपूरमध्ये राज्य करतो, त्याला आत्मा घाबरतो आणि विश्रांती घेतो. तीन पाक्षिक पिंडदानांद्वारे अर्पण केलेले अन्न आणि पाणी त्याच्या जन्माच्या वेळी आत्म्याच्या पुत्रांनी अर्पण केलेले अन्न आणि पाणी खात ते पुढे जाते.

दुसऱ्या महिन्यात आत्मा नागेंद्र भवनात जातो. जिथे भयंकर जंगले आहेत. हे पाहून आत्मा दु:खाने आणि मोठ्याने रडतो. क्रूर यमदूताच्या फासात बांधल्याने आत्मा दोन महिने रडत राहातो. यावेळी आत्म्याच्या नातेवाइकांनी दिलेले दुसऱ्या मासिक पाळीचे द्रव, पाणी आणि कपडे दिले जातात. तिसऱ्या महिन्यात आत्मा गंधर्वपूर शहरात जातो. तिथे तो पिंड गंधर्वपुरात अर्पण करत पुढचा प्रवास करतो. चौथ्या महिन्यात आत्मा शैलमपूर शहरात जातो. जिथे आत्म्यावर दगड फेकले जातात. शैलगमपूर शहरात चौथ्या महिन्यात दिलेला पिंड ग्रहण केल्यानंतर आत्मा यमदूतासह पुढे जातो.

पाचव्या महिन्यात क्रौंचपूर शहरात आत्मा जातो. क्रौंचपूर शहरात, पाचव्या मासिक पाळीचा अनुभव घेतल्यानंतर आत्मा पुढे प्रवास करतो. या ठिकाणी १५ दिवस राहातो. त्यानंतर साडेपाच महिन्यांनी न्युनशनमासिक होतो. या वेळेच्या घाटासह पिंडदान अर्पण केल्याने आत्मा काहीसा तृप्त होतो. कुटुंबातील लोकांनी पिंड दान आणि तर्पण केल्याने आत्मा काहीसा तृप्त होतो. क्रुरपूर शहरात, आत्मा अर्धा वेळ विश्रांती घेतो आणि पुढे जातो. या प्रवासात यमदूत आत्म्याला फास लावून जमिनीवर आणतो.

सहाव्या महिन्यात यमदूत आत्म्याला चित्रभवन नावाच्या शहरात घेऊन जातो. या ठिकाणी यमराजाचा धाकटा भाऊ चित्रभवन नगरात राहातो. महाकाय यमाच्या भावाला पाहून आत्मा घाबरतो. त्यानंतर महावैतरणी नदीजवळ पोहोचतो. नदीच्या पलीकडे नेण्यासाठी यमदूत म्हणतो की, आम्ही मोठ्या वैतरणी नदीत नौका घेऊन आलो आहोत. तु काही पुण्य केले असशील तर सांग याची तुला पुढच्या प्रवासात मदत होईल. तत्वाच्या विद्वान ऋषींनी दानाला वितरण असे म्हटले आहे. नदीत बोट तरंगते म्हणून तिचे नाव वैतरणा नदी असे आहे. यमराज आत्म्याला म्हणतो की, तुम्ही गाय दान केली तर ही बोट तुमच्या जवळ येईल. दान केल्याशिवाय ती कुणालाही बसवत नाही. आत्म्याने जन्माच्या वेळी कोणतेही दान केले नाही तर पापी आत्मा वैतरणा नदीत बुडतो. यावेळी आकाशात राहणारा यमदूत त्या आत्म्याला तोंडात काटा टोचून वैतरणा नदीच्या पलीकडे घेऊन जातो.

सहाव्या महिन्यात अन्न ग्रहण करुन आत्मा पुढे जातो. परंतु वाटेत भुकेने तळमळतो. सातव्या महिन्यात आत्मा बहवपदपूराल पोहोचतो. जिथे तो कुटुंबातील सदस्यांनी दिलेले सातवा मासिक पिंड दान देतो. बहवपद नगरीनंतर आत्मा आठव्या महिन्यात दुखद नावाच्या नगरात पोहोचतो, त्या वाटेवर आत्मा अनेक संकटांना तोंड देतो. दु:खी नगरीत आठव्या महिन्यातील वेदना सहन करून पुढे चालत नवव्या महिन्यात नानकरंद नावाच्या नगरीत पोहोचतो. या शहरात अनेक प्रकारचे भयंकर प्राणी राहतात, ज्यांना पाहून आत्मा दुःखी होतो आणि रडत राहतो. दुःखी आत्मा पुढे जातो, दहाव्या महिन्यात प्रवेश करतो आणि सुतप्तभवनात पोहोचतो. दहाव्या महिन्यात नातेवाईकांनी अर्पण केलेली पिंडदान अर्पण केल्यानंतर ती अकराव्या महिन्यात रौद्र नावाच्या नगरात पोहोचते.

रौद्र नगरीमध्ये पुत्रादी अकराव्या महिन्यात दिलेल्या पिंडाचा आस्वाद घेत आत्मा साडेअकरा महिन्यात पयोदर्शन नावाच्या नगरीत पोहोचतो. पयोदर्शनाच्या नगरीनंतर आत्मा बारव्या महिन्यात शीताध्याय नावाच्या नगरीत पोहोचतो. शीताध्याय शहरात बर्फापेक्षा शंभरपट जास्त थंडी असते. या शहरात, थंडीने ग्रासलेला आणि भुकेने व्याकूळ झालेला आत्मा दु:खापासून मुक्त होण्यासाठी नातेवाईकांकडे काही मागतो. तेव्हा यमदूत सांगतात की तुमच्यात काही गुण आहेत जे तुमचे दुःख दूर करू शकतात. या नगरीत आत्मा वार्षिक मास खाऊन संयम प्राप्त करतो. बारा महिन्यांच्या दुःखानंतर आत्मा यम नगराजवळील बाहुभिती नावाच्या नगरात पोहोचतो. आत्मा शरीरातून जन्माला आलेले शरीर सोडतो. भगवान विष्णू गरुडदेवांना म्हणतात, हे गरुडा! आत्मा यमाच्या दूतांसह अंगठ्याच्या आकाराचे शरीर घेऊन यम नगरात पोहोचतो. तेथे यमराज जीवाला कर्मानुसार फळ देतात.