World No Tobacco Day : ३.७ कोटी तरुण फुंकत आहे सिगारेट ‘स्वःप्राणा’ने, तंबाखूमुळे ४ सेकंदात १ मृत्यू

नवी दिल्ली: जेम्स बाँड मालिकेतील एक प्रसिद्ध चित्रपट 1962 मध्ये प्रदर्शित झाला, जेम्स बाँड-डॉक्टर नो. या चित्रपटात तत्कालीन प्रसिद्ध अभिनेता सीन कॉनरी जेम्स बाँडच्या भूमिकेत दिसला होता. जेव्हा तो चित्रपटात स्वतःची ओळख करून द्यायचा तेव्हा तो ई-सिगारेट पेटवायचा आणि म्हणायचा, ‘माय नेम इज बाँड’ म्हणजेच जेम्स बाँड. जेम्स बाँडच्या नंतरच्या चित्रपटांमध्ये या शैलीचा स्वीकार करण्यात आला. भारतासह अनेक देशांमध्ये, ई-सिगारेट जोखीममुक्त, धुम्रपानमुक्त आणि सामाजिकदृष्ट्या स्वीकारार्ह असल्याचे सांगत प्रचार केला जातो. मात्र, ई-सिगारेट ही कोणत्याही सामान्य सिगारेटइतकीच आरोग्यासाठी घातक असल्याचे जगभर सिद्ध झाले आहे. वर्ल्ड हेल्थ ऑर्गनायझेशन (WHO) नुसार, जगभरात दर 4 सेकंदाला एक तंबाखू वापरणारा आपला जीव गमावत आहे. आज जागतिक तंबाखू विरोधी दिन आहे. या निमित्ताने जगभरात ई-सिगारेटच्या प्रसाराची कहाणी जाणून घेणार आहोत.

जगात ई-सिगारेट ही विकल्या जातात 400 वेगवेगळ्या ब्रँड नावाखाली

पहिली इलेक्ट्रॉनिक सिगारेट (ई-सिगारेट) 1965 मध्ये बनवली गेली. त्याचे पेटंट 2003 मध्ये मंजूर झाले. तथापि, ई-सिगारेट्स प्रथम 2007 मध्ये उत्तर अमेरिकन बाजारपेठेत लाँच करण्यात आली. तेव्हापासून ते जगभरात 400 हून अधिक वेगवेगळ्या बाँडच्या नावाखाली विकले गेले आहे. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या मते, जगभरात ई-सिगारेट ओढण्याचे प्रमाण प्रौढांपेक्षा मुलांमध्ये जास्त आहे.

3.7 कोटी तरुण ई-सिगारेट ओढत आहेत, हृदय आणि डोक्यात सर्वत्र ‘धूर’

जगभरात 130 कोटी तंबाखूचे वापरकर्ते आहेत. ही संख्या यापेक्षा जास्त असू शकते. डब्ल्यूएचओच्या म्हणण्यानुसार, तंबाखूचे सेवन करणाऱ्यांपैकी निम्म्याहून अधिक लोक आपला जीव गमावतात. दर ४ सेकंदाला एक तंबाखू सेवन करणाऱ्याचा मृत्यू होत आहे. त्याच वेळी, 13 ते 15 वर्षे वयोगटातील 37 दशलक्षाहून अधिक किशोरवयीन ई-सिगारेट वापरत आहेत, ज्यामध्ये भरपूर तंबाखू आहे. क्लीव्हलँड क्लिनिकवर प्रसिद्ध झालेल्या एका अहवालानुसार, ई-सिगारेटमध्ये असलेले निकोटीन आणि इतर गोष्टी फुफ्फुसाशिवाय तुमच्या हृदय आणि मेंदूलाही हानी पोहोचवू शकतात. निकोटीन मेंदूच्या विकासास हानी पोहोचवू शकते. रक्तदाब वाढवू शकतो आणि तुमच्या रक्तवाहिन्यांचा रस्ता अरुंद करू शकतो.

1971 च्या भारत-पाकिस्तान युद्धादरम्यान अमेरिकेत ई-सिगारेटची विक्री सुरू झाली

1971 मध्ये अमेरिकेत काही ठिकाणी सिगारेटच्या जाहिरातीवर बंदी घातल्यानंतर तंबाखू कंपन्या तरुण आणि मुलांकडे वळल्या. त्यांनी आक्रमकपणे ई-सिगारेटचा प्रचार सुरू केला. हा तो काळ होता जेव्हा भारत आणि पाकिस्तानमध्ये युद्ध सुरू होते. स्कायक्वेस्ट टेक्नॉलॉजीच्या अहवालानुसार, 2023 पर्यंत जगातील ई-सिगारेट उद्योग $28 अब्ज (रु. 2.33 लाख कोटी) पार करेल. 4.5 टक्के वाढ झाल्याने हा उद्योग 2033 पर्यंत $66.2 अब्ज (रु. 5.50 लाख कोटी) होण्याचा अंदाज आहे.

ई-सिगारेट बाजारात येताच 2500 कोटी व्ह्यूज

भारतासह जगातील काही भागात ई-सिगारेटवर बंदी घातल्याने तंबाखू कंपन्या चाणाक्षपणे डिजिटल मार्केटकडे वळल्या. 2007 मध्ये ई-सिगारेट मार्केटमध्ये प्रवेश केल्यानंतर, 100 हून अधिक हॅशटॅगसह डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर त्याचा प्रचार करण्यास सुरुवात केली, जी 2007 ते 2016 पर्यंत जगभरात 25 अब्ज वेळा पाहिली गेली आहे.

तंबाखूची जागतिक बाजारपेठ अमेरिकेच्या लष्करी खर्चाइतकीच

तुमचा विश्वास बसणार नाही, पण ही वस्तुस्थिती आहे की आज जगातील तंबाखूची बाजारपेठ इतकी वाढली आहे की, ती 900 अब्ज डॉलर्सच्या पुढे गेली आहे. ही रक्कम अमेरिकेच्या लष्करी खर्चाच्या जवळपास म्हणजेच ९१६ अब्ज डॉलर्स इतकी आहे. हा तंबाखू उद्योग 2031 पर्यंत $1090 अब्ज पार करेल अशी अपेक्षा आहे.

कँडी आणि फ्रूटी फ्लेवर्समध्ये दिल्या जात आहेत तरुणांना ई-सिगारेट्स

तंबाखू कंपन्या इतक्या हुशार आहेत की त्यांनी तरुणांना, विशेषत: किशोरांना आकर्षित करण्यासाठी गोड आणि फळांच्या चवीच्या ई-सिगारेटची विक्री सुरू केली. याचा परिणाम असा झाला की ज्यांना सिगारेट आवडत नव्हती तेही ई-सिगारेटच्या रूपात तंबाखू घेऊ लागले. संशोधकांच्या मते, जगात 15 हजारांहून अधिक ई-सिगारेट फ्लेवर्स उपलब्ध आहेत. या सिगारेट तरुणांमध्ये अधिक लोकप्रिय होण्याचे आणखी एक मोठे कारण म्हणजे पातळ आणि खिशाला अनुकूल असणे.

कार्टून कॅरेक्टर्सनाही देण्यात आल्या ई-सिगारेट्स

काही ई-सिगारेट कंपन्या इतक्या हुशार निघाल्या की त्यांनी लहान मुले आणि किशोरवयीन मुलांमधील लोकप्रिय कार्टून कॅरेक्टरच्या हातात ई-सिगारेटही दिली. उदाहरणार्थ, युनिकॉर्न कंपन्यांच्या गोड चवीच्या ई-सिगारेटचा प्रचार करताना दाखवले गेले. याशिवाय ई-सिगारेट चित्रपट आणि टीव्ही मालिकांमध्येही दाखवल्या जात असून, त्यातील बहुतांश तरुणांनी पाहिलेले आहे.

शॉपिंग मॉल्स आणि संगीत मैफिलींमध्ये विनामूल्य सिगारेटचे वितरण

संशोधकांच्या म्हणण्यानुसार, बहुतेक कंपन्यांनी त्यांच्या मार्केटिंग धोरणात बदल केला आहे आणि निकोटीन आणि तंबाखू उत्पादनांचे नमुने अधिक गर्दीच्या भागात वितरित करण्यास सुरुवात केली आहे जिथे अधिक तरुण येतात. नवीन ग्राहकांना आकर्षित करण्यासाठी रस्त्यांच्या कोपऱ्यात, शॉपिंग मॉल्स, उत्सव आणि संगीत मैफिली यांसारख्या ठिकाणी ई-सिगारेट विनामूल्य वितरीत केल्या जातात. 50 पेक्षा जास्त देशांमध्ये, 13-15 वयोगटातील किमान 10 टक्के मुलांना तंबाखू कंपन्यांकडून मोफत ई-सिगारेट दिली जातात. मुलांचे आणि तरुणांचे आवडते चित्रपट, विशेषत: जेम्स बाँड मालिकेतील स्त्री पात्रे आणि हॉलीवूडपट बेसिक इन्स्टिंक्ट यांनी सिगारेट ओढणे खूप लोकप्रिय केले.

मुलांना इंटरनेट आणि डिजिटल मार्केटिंगचे बनवले जात आहे बळी

जगभरातील अनेक देशांमध्ये, ज्या ठिकाणी तरुण आणि मुले येतात त्या ठिकाणी तंबाखू विक्री यंत्रे बसवली जातात, जेणेकरून त्यांना निकोटीन उत्पादने सहज मिळू शकतील. ग्राहकांना आकर्षित करण्यासाठी बहुतांश तंबाखू विक्री मशिन शाळा आणि उद्यानांजवळ लावल्या जातात. इंटरनेट आणि डिजिटल मार्केटिंगच्या माध्यमातून निकोटीन उत्पादनांची बिनदिक्कतपणे विक्री केली जात आहे. अनेक देशांमध्ये लहान मुलांची खेळणी, इलेक्ट्रॉनिक गॅजेट्स, मिठाई आणि स्नॅक्सची अधिक दुकाने अशा ठिकाणी ई-सिगारेट विकली जात आहेत.